1)   Konusu  insan  ve   dünyadır.

2)   Gerçek   yaşamı  yansıtmaya    çalışır.

3)   Anlattığı   olay,  çevre   ve  kişiler,  yaşamdan  alınır

4)   Olay  ve  kişileri  ayrıntılı  anlatma,   tahlil  ve  tasvirlere  çok  yer  verme,   bir  ana  olay  etrafında   bir  çok  küçük  olaya  yer  verme bakımından   hikâye   türünden  ayrılır

      Roman  türünün  ilk örneğini  ilk  defa  XVI.  Yüzyılda   İspanyol   yazar    Miguel  de Cervontes               (   Mişel  dö  Servantes)    � Don    Kişot�  adlı  esriyle  vermiştir      XVII.   Yüzyılda  Madema  de  la   Fayette :  �Princesse  de  Clevs �  adlı  eseriyle  onu  takip  etmiş;  XIX.  Yüzyılda  gelişen  romantizm   verealizm  akımları  bu  tütün  de  gelişmesinde  etkili  olmuştur..

     Türk  Edebiyatında   daha  önceleri  bu  türün  yerini  tutan  MESNEVİLER  vardı    Batılı  anlamdaki  roman  türü  bizde  önce  çevirilerle  başlar.

    İlk  olarak  Yusuf  Kâmil  Paşa    Fransız  yazar  Fenelon�dan   �Telmaque�adlı  esri  çevirmiş ;  sonra  Wictor  Hugo�dan  �Sefiller�,  Daniel   Defo�dan    �Robinsun  Crosoe� ve  Alexandre  Dumas �dan   �Monte   Criesto�   çevrilmiştir.

     Bizde  ilk  yerli  romanı  Şemsettin  Sami :  �Taaşşuk   u    Talat   ve  Fitnat  adlı  eseriyle   vermiştir.

Daha  sonra  Namık  Kemal  �İntibah � adlı eseriyle  ilk  edebi  roman  örneğini    Halit   Ziya   Uşaklıgil  �Mai  ve  SİYAH �la  ilk  modern  roman  örneğini  vermişlerdir.  Bunları   �Araba   Sevdası �  adlı  romanıyla  Hüseyin  Rahmi , �Eylül�  adlı  romanıyla     Mehmet  Rauf   takip  eder .

      Milli Mücadele  döneminde   Halide  Edip  �Ateşten  Gömlek �,  �yaban�.  Reşat  Nuri  �Çalıkuşu �  romanlarıyla  bu  türü  mükemmele  ulaştırır.

             ROMAN    ÇEŞİTLERİ

A )  KONULARINA     GÖRE

      1 � Tarihi   Roman :  Tarihteki  olay  ya  da kişileri  konu  alan  romanlardır.  Yazar  tarihi  gerçekleri  kendi  hayal   gücüyle  birleştirerek  anlatır.

         İlk  örneğini  Valter  Scolt  �Vaverley � adlı  eseriyle  vermiş.  Bunu  Gogol ,�Toros  Bulba �,     W.  Hugo    �Nöturdam de  Paris � ,  A.   Dumas  �Monte  Criestove  Üç   Silhşörler�  le  takip  eder

         Türk  edebiyatında  ilk  örneği  N.  Kemal�in  �Cezmi �  romanıdır.   N.  ADSIZ�ın   �Bozkurtlar �;T   Buğra  �Küçük  Ağa �, Küçük  Ağa  Ankara'da�  K.  Tahir�in  Yorgun  Savaşçı�.  �Devlet  Ana� bu  tür  romanlardır.

        2 -   Macera    Romanı:Günlük hayatta  her  zaman  rastlanmayan,   şaşırtıcı,  sürükleyici,   esrarengiz   olay-ları anlatan  romanlardır     �Serüven  Romanları�  da  denir.  Bir  araştırma  ve  izlemeyi  anlatan  �Polisiye  Roman �,  alışılmışın dışında  uzak  yerleri  ve   yaşamları    anlatan� Egzotik  Romanlar�  da  bu gruba )- girer.

       Dünya  edebiyatında  R.  L.  Stevensın�ın  �Hazine  Adası�.  D.  Defo�nun  �Rabinson  Cruse� R . Kiplink�in  �Cangel�; Türk  edebiyatında  A.  Mithat  Efendinin  �Hasan  Mellah � .  �Dünyaya  İkinci  Geliş�, Peyami  Safa�nın  � Cingöz  Recai �   bu türün en tanınmış  örnekleridir.

       3) Sosyal   Roman : İnsan  yaşamınn sınırsız  kültür  birikimi  içinde  yer alan  ve insanı  derinden etkileyen  toplumsal, siyasi  olaylar, inançlar, gelenek ve görenekleri    bazen  eleştirisel,  bazen  de  bilimsel    açıdan  ele  alıp   anlatan  romanlardır

   Dünya  edebiyatında :  W.  Hugo�nun  �Sefiller �, Tolstoy�un  �Suç  ve Ceza�;  Türk  edebiyatında  Namık Kemal�in  �İntibah �,R.  M.  Ekrem�in  Araba  Sevdası �   A.    M.   Efendinin  �Felatun Bey İle Rakım Efendi   bu  tür  romanlardır.

      Bir  fikri  savunup bilimsel  verilerle  olaya  yaklaşan  �Tezli  Roman  �(  Yakup  Kadri�nin  �Yaban�  romanı  gibi.)  ; toplumdaki  inanç  ve gelenekleri  anlatan  Töre  Romanı�  ( Halide  Edip � Sinekli  Bakkal)  bir  olayı  eleştirisel  yaklaşımla  anlatan  �Yergi  Romanı � (Y  Kemal�in  İnce  Memet � ) ;  belli  bir  yerin  özelliklerini  anlatan  �Mahalli  Roman ( F.  Baykurrt�un   �  Yılanları  Öcü �)  sosyal  romanın  çeşitleridir

       4)-  Psikolojik   Roman :  ( Tahlil  Romanı  ) :   Dış  alemdeki  olaylardan   çok ,  kahramanların  iç  dünyasını,    ruh  hallerini  ele  alarak       kişilerin  toplumla  ilişkilerini,   bunların  birbirinden    nasıl  etkilendiklerini  anlatan  romanlardır.

       İlk   örneği:  Madame   de  La  Fayette�nin   �Prencesse  de  Clevs�   Adlı  romandır.

      Bizde   Mehmet   Rauf�un   �Eylül� ilk    örnektir.  Peyami Safa�nın   �Matmazel  Noralya�nın  Koltuğu�,   �Bir  Tereddütün  Romanı  �,   �Dokuzuncu  Hariciye  Koğuşu �  bu  türdendir.

        5)  Otobiyografik   Roman:  Yazarın  kendi  yaşamın  anlattığı  romanlardır.  Dünya  edebiyatında  Alfonse   Dode�nin  �Küçük    Şeyler � , bizim  edebiyatımızda:  Y.  Kadri   Karaosmanoğlu�nun  �Anamın  Kitabı �.  P.  Safa�nın  �Dokuzuncu  Hariciye  Koğuşu�bu türün örnekleridir.

  NEHİR   ROMAN :  Bir  kişinin,  bir  toplumun    hayatındaki  gelişmeleri ya  da tarihi  bir  olayı  birden  fazla  cilt  halinde  anlatan  romanlardır.

       Tarık   Buğra��nın  �Küçük  Ağa�,     �Küçük   Ağa    Ankara�da� ,   �Firaun   İmanı�;    Nihal  Adsız�ın  �Bozkurtlar � ,   �Bozkurtların  Ölümü�,  �Bozkurtlar  Diriliyor�  romanları  gibi.

B)      KONULARIN  IŞLENİŞİNE  GÖRE  ROMANLAR:

 1 � Romantik  Roman .  Romantik  akıma  uygun  olarak,  duygu  ve  hayallerin    ön  plânda  olduğu  romanlardır.(  İntibah�,   �Eylül�,   �Mai  Ve   Siyah�   gibi  )

  2 � Realist   Roman  :  Gerçekçi  akıma  uygun   olarak  gözlem  ve  deneyimin  duygu  ve  hayalden  daha  ön  plânda  olduğu  akımdır  İlk  örneği  R.  M.  Ekrem�in  �Araba  Sevdası �. 

  3 � Natüralist  Roman:  Bilimsel  araştırmalara  bağlı  kalarak  kahramanlarını  gözlemlerle  seçen  romanlardır.

Gönül BATTAL

              (alıntı)

    1)  OLAY:  Hikâyede  üzerinde  söz  söylenen  yaşantı  ya da  durumdur

2)      KİŞİLER:  Olayın  oluşmasında  etkili olan ya  da olayı  yaşayan  insanlardır.

3)     YER:  Olayın   yaşandığı  çevre  veya  mekândır.

4)     ZAMAN : Olayın  yaşandığı  dönem,  an   mevsim  ya  da   gündür.

5)     DİL  VE  ANLATIM :  Hikâyenin dili açık,  akıcı  ve  günlük  konuşma  dilinden  farklı olarak, etkili  sözcük,  deyim  atasözü  ve  tamlamalarla   zenginleştirilmiş   güzel   bir   dil  olmalıdır. 

Anlatım  ise:  iki  şekilde  olur   Hikâye  kahramanlarından  birinin ağzından  yapılan  anlatım  �hikâyede  birinci  kişili  anlatım� ;  yazarın  ağzından  anlatılanlar  �hikâyede  üçüncü  kişili  anlatım�

    HİKÂYEDE   PLÂN:

Hikâyenin    planı  da   diğer    yazı  türlerinde   olduğu  gibi üç  bölümden  oluşur; ancak bu  bölümlerin  adları  farklıdır. Bunlar:

     1) SERİM:   Hikayenin   giriş   bölümüdür.Bu  bölümde  olayın geçtiği  çevre ,  kişiler tanıtılarak  ana  olaya giriş  yapılır.

2)      DÜĞÜM : Hikayenin  bütün  yönleriyle  anlatıldığı en  geniş  bölümdür.

3)     ÇÖZÜM : Hikayenin sonuç  bölümü  olup   merakın bir  sonuca bağlanarak  giderildiği bölümdür

Ancak  bütün hikayelerde  bu plân uygulanmaz ,  bazı  öykülerde  başlangıç  ve sonuç  bölümü  yoktur .Bu bölümler  okuyucu  tarafından  tamamlanır.

                           Ö Y K Ü  Ç E Ş İ T L E R İ

    Hikâye, hayatın  bütünü  içinde  fakat  bir  bölümü  üzerine  kurulmuş  derinliği  olan  bir  büyüteçtir.  Bu büyüteç  altında  kimi  zaman    olay  bir  plan  içinde , kişi,  zaman,  çevre  bağlantısı  içinde   hikaye  boyunca  irdelenir.  Kimi  zaman  da büyütecin  altında  incelenen  olay  değil,  hayatın  küçük  bir  kesiti, insan  gerçeğinin  kendisidir  Bu  da öykünün  çeşitlerini  oluşturur.  Buna  göre

.    1) OLAY ( KLASİK  VAK�A )  HİKÂYESİ :  Bir  olayı  ele  alarak,  serim,   düğüm,   çözüm   plânıyla  anlatıp  bir  sonuca  bağlayan  öykülerdir.  Kahramanlar  ve çevrenin  tasvirine  yer verilir   Bir  fikir  verilmeye  çalışılır; okuyucuda  merak   ve heyecan  uyandırılır. Bu   tür,  Fransız  yazar Guy de Maupassant ( Guy dö Mopasan) tarafından   yaygınlaştırıldığı  için  �Mopasan Tarzı  Hikâye�  de  denir

      Bu  tarzın  bizdeki  en  önemli  temsilcileri:  Ömer  Seyfettin,   Refik  Halit   Karay, Hüseyin Rahmi  Gürpınar  ve  Reşat  Nuri  Güntekin�dir..

   2)  DURUM   ( KESİT  )  HİKÂYESİ: Bir olayı  değil  günlük  yaşamın  her  hangi  bir  kesitini   ele  alıp  anlatan  öykülerdir   Serim,  düğüm,  çözüm  planına  uyulmaz  Belli  bir  sonucu  da  yoktur. Merak  ve  heyecandan  çok  duygu  ve  hayallere  yer  verilir;  fikre  önem   verilmez,  kişiler  kendi  doğal  ortamlarında  hissettirilir.  Olayların ve  durumların  akışı  okuyucunun  hayal  gücüne  bırakılır.

    Bu  tarzın  dünya  edebiyatında  ilk temsilcisi   Rus  yazar  Anton    Çehov   olduğu   için  �Çehov   Tarzı   Hikâye�  de denir.

      Bizdeki  en  güçlü  temsilcileri : Sait  Faik  Abasıyanık,  Memduh   Şevket  Esendal  ve Tarık  Buğra�dır

   3)  MODERN    HİKÂYE :  Diğer  öykü  çeşitlerinden  farklı  olarak,  insanların  her  gün  gördükleri fakat  düşünemedikleri  bazı  durumların  gerisindeki    gerçekleri,  hayaller ve  bir  takım  olağanüstülüklerle  gösteren  hikâyelerdir.

       Hikâyede  bir  tür  olarak  1920�lerde  ilk  defa  batıda  görülen   bu  anlayışın  en güçlü   temsilcisi  Fransız  Kafka�dır  Bizdeki  ilk  temsilcisi  Haldun  Taner�dir.   Genellikle  büyük  şehirlerdeki  yozlaşmış  tipleri,  sosyal  ve  toplumsal  bozuklukları ,  felsefi  bir  yaklaşımla,  ince  bir  yergi ve  yer  yer  alay  katarak,  irdeler  biçimde   gözler  önüne  serer.

MASAL:
Halk dilinde anlatılarak oluşan sözlü edebiyat ürünüdür. Bir yazar tarafından sonradan yazıya geçirilmiştir.

Masallardaolaylar tamamen hayal ürünüdür. Yer ve zaman belli değildir.Kahramanlar insan üstü özellikler gösterir. İyiler hep iyi, kötüler hepkötüdür. İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır. Masallardaeğiticilik esastır. Çoğu kez evrensel konular işlenir. Dünyaedebiyatında Kelile ve Dimne, Binbir Gece Masalları ünlüdür. Türkedebiyatında Keloğlan en tanınmış masal kahramanıdır. Eflatun Cem Güneymasallarımız derlemiş ve bir kitap halinde yayımlamıştır.


DENEME:
Yazarınherhangi bir konudaki görüşlerini, kesin kurallara varmadan,kanıtlamaya kalkmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlattığı yazıtürüdür.

Deneme yazarı görüşlerini aktarırken samimi bir dil kullanır. Kendi diliyle konuşuyormuş gibi bir hava içindedir.

Denemeher konuda yazılabilir. Ancak daha çok tercih edilen konu her devrin,her ulusun insanı ilgilendiren, kalıcı, evrensel konulardır. Ele alınankonu çoğu zaman derinleştirilerek anlatılır.

Denemenin özelliğini Nurullah Ataç’ın şu sözleriyle özetleyebiliriz:

“Deneme, ben’in ülkesidir. ‘Ben’ demekten çekinen, her görgüsüne, hergörevine ister istemez bir parça kattığını kabul etmeyen kişidenemeciliğe özenmesin.”

Denemenin ilk örneklerini Fransız yazar Montaigne vermiştir. Daha sonra İngiliz yazar Bacon türü geliştirmiştir.

EdebiyatımızdaCumhuriyet’ten sonra görülmeye başlanan bu türde Nurullah Ataç, SuutKemal Yetkin, Sebahattin Eyüboğlu, Ahmet Haşim güzel örneklervermişlerdir.


FIKRA:
Yazarıngündelik olayları özel bir görüşle, güzel bir üslupla, hiç kanıtlamagereği duymadan yazdığı kısa günübirlik yazılardır. Bu tür yazılarınükteli hikâyecikler biçimindeki Nasrettin Hoca fıkralarıylakarıştırmayalım.

Fıkra, bir gazete yazı türüdür. Gazetenin bellibir köşesinde genel bir başlıkla yazılan fıkralarda mesele kısacaincelenir ve mutlaka bir sonuca varılır. Daha çok alaylı bir dille,bazen eleştiri bazen sohbet tarzında yazılır. Okuyucuyla sohbetediyormuş gibi bir hava hâkimdir yazılarda.

Edebiyatımızda özellikle Ahmet Rasim fıkralarıyla tanınır. Daha sonra Ahmet Haşim, Refik Halit, Peyami Safa sayılabilir.


MAKALE:
Yazarınherhangi bir konudaki görüşlerini, belli kanıtlar, belgeler, inandırıcıveriler kullanarak kanıtlamaya çalıştığı ve böylece okuyucuyubilgilendirmeyi amaçladığı yazı türüdür. Makalede temel unsurdüşüncedir.

Makale, gazete ile birlikte ortaya çıkmış bir gazeteyazı türüdür. Bizde de ilk özel gazete olan Tercüman - ı Ahvalgazetesinin çıkmasıyla görülür. İlk makale de aynı gazetede Şinasitarafından yazılmıştır.

Makalede amaç bilgi aktarmak ya dagörüşlerine okuyucuyu inandırmak olduğundan açık, anlaşılır, ciddi birdil kullanılır. Seçilen konuya göre uzun da olabilir kısa da.

Makaleher konuda yazılabilir. Bu konu günlük olabileceği gibi, felsefi,bilimsel, sanatsal da olabilir. Ama edebi makale elbette sanatla ilgiliolanıdır.

Edebiyatımızda Tanzimat döneminden beri görülen makaletüründe Namık Kemal, Hüseyin Cahit, Ziya Gökalp, Peyami Safa, FalihRıfkı Atay, Halit Fahri Ozansoy, Yaşar Nabi ünlü birkaç isimdir.


ELEŞTİRİ:
Birsanatçının, bir sanat eserinin iyi ve kötü yanlarını ortaya koyarakonun gerçek değerini belirleyen yazılardır. Eleştiri yazarı – yanieleştirmen – eser hakkında okuyucuyu bilgilendirir; hem eserin yazarınahem okura yol gösterir.

İki tür eleştiri vardır: İzlenimsel eleştiri ve nesnel eleştiri.

İzlenimseleleştiri, Anatole France’in ilkelerini belirlediği ve eleştirmenin bireseri kendi zevk ölçülerini göz önüne alarak incelediği eleştiritürüdür. Bu tür eleştirilerde öznel yargılar çok olacağından günümüzdebu tür pek rağbet görmez.

Nesnel eleştiride ise her eserindeğerlendirilmesinde kullanılabilecek belli ölçütler vardır. Eleştirmenmümkün olduğunca kişisel yargılarda bulunmaktan kaçınır. Bilimselaraştırmalardan yararlanarak, eseri ister beğensin ister beğenmesin,tarafsız bir gözle onun değerini ortaya koyar.

Avrupa’da Boielau, Saint Beuve, Taine, France eleştirileriyle tanınır.

EdebiyatımızdaHüseyin Cahit, Cenap Şehabettin, Ali Canip, Yakup Kadri, Nurullah Ataç,Mahmet Kaplan, Cemil Meriç, eleştiri alanında yazılar yazan ünlü birkaçisimdir.


GEZİ YAZISI:
Gezilipgörülen yerler hakkında yazılan yazılardır. Kişi gezi esnasında birçokyer görür, birçok insanla tanışır; bunları hafızada tutmak güçolacağından gezi esnesında not alınır ve gezi yazılarında bunlar hikâyeedilir.

Gezi yazısında yazar daima gezdiği yerleri anlatmalı,uydurma, yanlış bilgiler vermemelidir. Gördüklerini okuyucunun daha iyialgılaması için, karşılaştırma yapar. Okur sanki o yerleri yazarlabirlikte gezer gibi olur.

Eski edebiyatımızda gezi yazısınaseyahatname denir. Bu alanda Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi ünlüdür.Ancak asıl gezi yazıları Avrupa’ya açılma döneminde görülmeyebaşlanmış, gidieln Avrupa şehirleri ile ilgili yazılar yazılmıştır.Namık Kemal, Ziya Paşa bunların başında gelir.

Gezi yazılarınıkitaplaştıran yazarlarımız da vardır. Ahmet Mithat Efendi, Avrupa’daBir Cevelan; Cenap Şahabettin Hac Yolunda, Avrupa Mektupları; AhmetHaşim, Frankfurt Seyahatnamesi; Reşat Nuri, Anadolu Notları; FalihRıfkı, Deniz Aşırı, Zeytin Dağı, Taymis Kıyıları bunlardan bazılarıdır.


ANI:
Biryazarın kendisinin yaşadığı ya da tanık olduğu olayları sanat değeritaşıyan bir üslupla anlattığı yazılardır. Yazarın kendini okuar açtığıbir tür olduğunda içtendir ve bu yönüyle çok tutulur. Anılar belli birdönemin yorumlandığı yazılar olduğundan tarihi bir belge özelliğigösterir. Ancak bu bilimsel olamaz; çünkü yazarın olaylara kişiselbakışı söz konusudur.

Üslup yönüyle gezi yazısına benzerse de,yazarın dış dünyadan çok kendinden söz etmesi anıyı belli eder. Zateneski edebiyatımızda anı, gezi yazısı hatta tarih iç içedir.

ÖzellikleTanzimat’la başlayan anı türündeki yazılar Cumhuriyet döneminde önemlibir tür olmuştur. Anılarını kitaplaştıran yazarlarımızda vardır. NamıkKemal, Magosa Mektupları; Ziya Paşa, Defter – i Amal, Ahmet Rasim,Şehir Mektupları; Halit Ziya, Kırk yıl, Saray ve Ötesi; Hüseyin Cahit,Edebi Hatıralar; Falih Rıfkı, Çankaya adlı eserlerinde anılarınıanlatmışlardır.


BİYOGRAFİ:
Birkişinin hayatının anlatıldığı yazılardır. Bunlarda amaç o kişiyi tümyönleriyle ( hayatı, eseri, kişiliği, görüşleri vs.) tanıtmaktır.Biyografi açık, sade bir dille anlatılan kişinin devrini, çevresinidikkate alarak yazılır. Divan edebiyatında şairleri anlatan bu türeserlere tezkire denirdi. Türk edebiyatında bunun ilk örneğini Ali ŞirNevai vermiştir.

Yazar eğer kendi hayatını anlatmışsa yazıyaotobiyografi denir. Çoğu zaman bunlarda sanatçı kendiyle beraber ailebüyüklerinden, çevreden, aile içi durumlardan da söz eder.

Otobiyografilerüslup yönüyle anıya benzer; ancak anı otobografi içinde bir bölümsayılabilir. Yani otobiyografi daha uzun bir dönemi içine alır.


MEKTUP
Genelanlamda kişinin bir haberi, olayı, arzuyu bir başkasına anlattığıyazılardır. Özel mektup, iş mektubu, edebi mektup türleri vardır.Bunlar içinde bizi edebi mektup ilgilendiriyor.

Bu tür mektuplaraçık olarak bir gazetede ya da dergide yayımlanır. Yazar birine hitabenherhangi bir konudaki görüşlerini, duygularını anlatır. Ancak asılamacı bunları herkese duyurmaktır.

Mektup, Divan edebiyatında dakullanılmıştır. Fuzuli’nin “Şikayetname” adlı eseri bu türdendir.Tanzimat’tan sonra ise gazetelerde yayımlanan birçok açık mektupgörülür.

Bazı yazarlar mektuplardan oluşan romanlar da yazmışlardır. Halide Edip’in “Handan” romanı bunlardan biridir


SOHBET
Birkonunun fazla derinleştirilmeden, biriyle konuşuyormuş gibi anlatıldığıfikir yazılarıdır. Sohbet yazılarında herkesi ilgilendirecek konularseçilir. Cümleler çoğu zaman konuşmadaki gibi devriktir. Yazar sorulucevaplı cümlelerle, konuşuyormuş hissi verir.

Üslup olarakfıkraya benzerse da gazete yazı türü olması, az sözle çok şey anlatmayıamaçlamaması, dışa dönük olması onu fıkradan ayırır.

Edebiyatımızda Ahmet Rasim, Şevket Rado sohbet türüne özel bir önem vermişlerdir.


GÜNLÜK
Negün yazıldığını belirtmek için tarih atılan, çoğu zaman her gününsonunda o gün olup bitenin, sıcağı sıcağına anlatıldığı, olaylarlailgili yorumlar, değerlendirmeler yapıldığı yazılardır. Her günyazıldığı için kısa olan bu yazılar, yazarının hayatından izlerverdiğinden içten ve sevecendir.

Oktay Akbal, Suut Kemal Yetkin, Seyit Kemal Karaalioğlu’nun günlükleri kitap halinde yayımlanmıştır.


ŞİİR

a) Lirik Şiir
Aşk,ayrılık, hasret, özlem konularını işleyen duygusal şiirlerdir. Okurunduygularına, kalbine seslenir. Eskiden Yunanlılarda “lir” denensazlarla söylendiğinden bu adı almıştır. Tanzimat döneminde de bir sazadı olan “rebab” dan dolayı bu tür şiirlere rebabi denmiştir. Divanedebiyatında gazel, şarkı; Halk edebiyatında güzelleme türündeki koşma,semai lirik şiire girer.

Örnek;

Sakın bir söz söyleme, yüzüme bakma sakın
Sesini duyan olur, sana göz koyan olur
Anmasınlar adını candan anan dudaklar
Annen bile okşasa benim bağrım taş olur

Epik Şiir

Destansıözellikler gösteren şiirlerdir. Kahramanlık, savaş, yiğitlik konularıişlenir. Okuyanda coşku, yiğitlik duygusu, savaşma arzusu uyandırır.Daha çok, uzun olarak söylenir. Divan edebiyatında kasideler, Halkedebiyatında koçaklama, destan, varsağı türleri de epik özellikgösterir. Tarihimizde birçok şanlı zaferler yaşadığımızdan, epik şiiryönüyle bir hayli zengin bir edebiyatımız vardır.

Örnek;

Bizdik o hücumun bütün aşkıyla kanatlı
Bizdik o sabah ilk atılan safta yüz atlı
Uçtuk Mohaç ufkunda görünmek hevesiyle
Canlandı o meşhur ova at kişnemesiyle

c) Didaktik Şiir

Birdüşünceyi, bir bilgiyi aktarmak amacıyla yazılan şiirlerdir. Bunlarokurun aklına seslenir. Duygu yönü az olduğundan kuru bir anlatımıvardır. Kafiye ve ölçülerinden dolayı akılda kolay kaldığından,bilgiler bu yolla verilir. Manzum hikâyeler, fabller hep didaktiközellik gösterir.

Örnek;

Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz
Şahsın görünür rutbe – i aklı eserinde

d) Pastoral Şiir

Doğaşiirlerini, çobanların doğadaki yaşayışlarını anlatan şiirlerdir.Doğaya karşı bir sevgi, bir imrenme söz konusudur bunlarda. Eğer şairdoğa karşısındaki duygulanmasını anlatıyorsa “idil”, bir çobanlakarşılıklı konuşuyormuş gibi anlatırsa “eglog” adını alır

Örnek;

Hülyana karışmasın ne şehir ne de çarşı
Yamaçlarda her akşam batan güneşe karşı
Uçan kuşları düşün, geçen kervanları an
Madem ki kara bahtın adını koydu çoban

e) Satirik Şiir

Eleştiricibir anlatımı olan şiirlerdir. Bir kişi, olay, durum, iğneleyicisözlerle, alaylı ifadelerle eleştirilir. Bunlarda didaktik özelliklerde görüldüğünden, didaktik şiir içinde de incelenebilir. Ancak açık bireleştiri olduğundan ayrı bir sınıfa alınması daha doğru olur. Bu türşiirlere Divan edebiyatında hiciv, Halk edebiyatında taşlama, yeniedebiyatımızda ise yergi verilir.

Örnek;
Benim bu gidişe aklım ermiyor
Fukara halini kimse sormuyor
Padişah sikkesi selam vermiyor
Kefensiz kalacak ölümüz bizim

f) Dramatik Şiir

Tiyatrodakullanılan şiir türüdür. Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnedesöyleyecekleri sözler şiir haline getirilir ve onlara ezberletilirdi.Bu durum dram tiyatro türünün ( 19. yy. ) çıkışına kadar sürer. Bundansonra tiyatro metinleri düz yazıyla yazılmaya başlanır.

Dramatikşiir harekete çevrilebilen şiir türüdür. Başlangıçta trajedi ve kommediolmak üzere iki tür olan bu şiir türü dramın eklenmesiyle üç kereçıkmıştır.

Bizde dramatik şiir türüne örnek verilmemiştir. Çünkübizim Batı’ya açıldığımız dönemde ( Tanzimat ) Batı’da da bu türşiirler yazılmıyordu; nesir kullanılıyordu tiyatroda. Bizimtiyatrocularımız da tiyatro eserlerini bundan dolayı nesirleyazmışlardır. Ancak nadirde olsa nazımla tiyatro yazan da olmuştur.Abdülhak Hamit Tarhan gibi...

*Genel Hatlarıyla Şiir*

Mısra (Dize);Ölçülü ve anlamlı, bir satırlık nazım birimidir.

Beyit (İkilik);Aynı ölçüde olan ve anlamca bir bütünlük oluşturan ve iki dizeden oluşan nazım birimidir.

Ölçü (Vezin);Şiirde dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değerine göre bir uyum içinde olmasıdır.

Hece Ölçüsü;Şiirdedizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayılarının eşitliğine dayananölçüdür. Hece ölçüsüyle yazılmış dizeler okunurken belli yerlerdedurulur.Durulan bu yerlere "durak" denir. Durak sözcüğün sonunda yeralır.

Aruz Ölçüsü;Dizelerdekihecelerin uzunluk ve kısalığına göre, açık ya da kapalı oluşuna göredüzenlenmesidir.Kısa heceler nokta(.) uzun heceler çizgi (-) ilegösterilir.
İmale: Aruz kalıbına uydurmak için kısa hecenin uzun sayılmasıdır.
Zihaf: Uzun heceleri kısa okumaktır.

Serbest Ölçü;Bu ölçüde hecelerin sayısı ya da uzunluğu kısalığı dikkate alınmaz.

Redif;Mısrasonlarında yazılışları, okunuşları, anlamları ve görevleri aynı olaneklerin, kelime ve kelime gruplarının tekrar edilmesine "redif" denir.

*........uzakta
*........plakta

Kafiye(Uyak);Şiirdemısra sonlarındaki ses benzerliklerine denir. Kafiyeyi oluşturaneklerin ya da kelimelerin; yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları vegörevleri farklı olmalıdır.

*...........derinden.
*...........kederinden.

Uyak Çeşitleri

a) Yarım Uyak;Tek ses benzerliğine dayanan kafiyedir.

*............dizildi
*............yazıldı.

Tam Uyak;İki ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.

*.........karanlık
*.........artık

c) Zengin Uyak;Üç ya da daha çok ses benzerliğine dayanan kafiye türüdür.

*........... yolculuk
*...........soluk

d) Cinaslı Kafiye;Anlamları ayrı, fakat yazılış ve okunuşları aynı olan kelime ve kelime gruplarının mısra sonunda tekrarı ile oluşan kafiyedir.

*...........vakit çok geç
*...........nasıl geçersen geç.


Uyak Örgüsü

Düz Kafiye: "a a a b" ya da "a a b b" olmalı.

Çapraz Kafiye: "a b a b" olmalı.

Sarma Kafiye: "a b b a" olmalı